*
Giannis Ritsos a écrit 16 des 18 λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας (18 Menues-Chansons de la Patrie amère) en 1968, alors qu'il se trouvait en déportation - une fois de plus ! Au moment de la Junte, il refusa de se cacher, et en accepta les conséquences.
Le but de ces petits textes était que son ami Theodorakis les mette en chansons - ce qui fut fait... et Ritsos ne voulait pas qu'on les traduise - ce qui ne fut pas fait. Devant l'avalanche de transpositions dans plusieurs langues (40 à ce jour), il finit par donner son accord.
Elles ont été chantées d'abord par les artistes exilés pendant la Junte, puis en Grèce à la chute de la dictature.
*
1. Nouveau baptême
De paroles pauvres ils se baptisent dans l'amertume et dans les pleurs
à tire d'aile les oiseaux s'envolent et ils chantent
Et ce verbe caché de la liberté, ce verbe
au lieu d'ailes tire l'épée et fend les airs.
2. Causette avec une fleur
Cyclamen, cyclamen aux déchirures du roc
où as-tu trouvé des couleurs pour fleurir, où une tige pour frémir ?
A l'intérieur du roc j'ai ramassé le sang goutte à goutte
j'en ai tissé, rose, mon foulard et à présent je cueille du soleil.
3. Attente
Ainsi avec l'attente les nuits ont tant grandi
que le chant s'est enraciné et élevé comme un arbre
Et les emprisonnés, et au loin tous les exilés
poussent une amère plainte : naît une feuille de peuplier.
4. Peuple
Petit peuple qui combat sans épées et sans balles
pour le pain de tout le monde pour la lumière et le chant
Sous sa langue il retient gémissements et vivats
et s'ils se met à les pousser ils fendent les rochers.
5. Commémoration
Dans un coin se tient le grand-père dans l'autre dix petits-enfants
et sur la table neuf bougies plantées dans la miche de pain.
Des mères s'arrachent les cheveux et les enfants se taisent
et par le fenestron la Liberté regarde et elle soupire.
6. Aube
Toute grâce toute lumière petite aube printanière,
qui a des yeux, qu'il te regarde et te dise "bienvenue"
Deux charbons dans l'encensoir et deux fèves d'encens
et une croix de suie au linteau de la patrie.
7. Ca ne suffit pas
Respectueux et taciturne il admirait la Création
et l'épée l'a foudroyé et comme un lion il a rugi.
Maintenant ne lui suffisent plus la voix ni la malédiction
pour parler juste il lui faut le fusil.
8. Jour vert
Jour vert éclatant de lumière beau versant jonché
de myrtes et coquelicots, de bêlements et de sonnailles
La fille fabrique son trousseau et le jeune fabrique des paniers
et les boucs le long de l'eau paissent le sel blanc.
9. Célébration
Sous les peupliers, de compagnie, oiseaux et capetanios
avec le Mai ont commencé la célébration.
Les feuilles luisent, cierges sur l'aire de la patrie,
et de là-haut, un aigle lit l'Evangile.
10. L'eau
Ce très peu d'eau du rocher consacrée par le silence
par l'affût de l'oiseau, l'ombre du laurier,
En cachette la boivent les maquisards et ils lèvent la tête
comme le moineau et bénissent leur mère pauvre, la Grèce.
11. Cyclamen
Petit oiseau de rose attaché d'un brin de fil
avec ses ailes frisottées qui volette dans le soleil
Si tu le regardes une fois il te sourira
si tu le regardes deux ou trois tu commenceras la chanson.
12. Maigres jeunes filles
Sur le rivage des jeunes filles maigres ramassent le sel,
très courbées, très amères - elles ne regardent pas la mer
Une voile, blanche voile, leur fait signe dans l'azur
et de ce qu'elles ne l'ont pas remarquée, elle noircit de chagrin.
13. La Chapelle blanche
La chapelle blanche sur le versant bien face au soleil,
de sa petite fenêtre étroite fait feu
Et sa cloche attachée haut dans le platane,
elle l'accorde toute la nuit pour la fête de Saint Peuple.
14. Pierre tombale
Le Brave qui est tombé la tête haute
la terre humide ne le recouvre pas, le ver ne le touche pas
La croix : une aile dans son dos et il s'élance toujours plus haut
et se joint aux aigles puissants et aux anges dorés.
15. Ici la lumière
Sur ces marbres ici la mauvaise rouille ne tient pas
ni la chaîne aux pieds du Grec - et du vent.
Ici la lumière, ici le rivage, langues d'or et d'azur,
sur les rochers des cerfs tranchent et mâchent les fers.
16. La Construction
Cette maison comment la construire, les portes, qui les mettra,
quand il y a si peu de bras et que les pierres sont écrasantes ?
Ne t'en fais pas : au travail, les bras se font plus forts et nombreux
et n'oublie pas : toute la nuit, les défunts nous aident aussi.
17. Voué
Ici se taisent les oiseaux, les cloches se taisent aussi
et le Grec avec ses morts lui aussi se tait.
Et sur la pierre du silence il aiguise ses griffes,
solitaire et sans aide, voué à la liberté.
18. Ne pleure pas la Grécité
Ne pleure pas la grécité, quand elle va plier,
le couteau dans l'os et la laisse au cou,
La revoilà qui s'élance et se renforce et se déchaîne,
et harponne le fauve du harpon du soleil.
1. Αναβάφτιση
Λόγια φτωχά βαφτίζονται στην πίκρα και στο κλάημα
βγάζουν φτερά και πέτονται πουλιά και κελαηδάνε
*
Και κειος ο λόγος ο κρυφός τής λευτεριάς ο λόγος
αντίς φτερά βγάζει σπαθιά και σκίζει τους αγέρες
***
2. Κουβέντα με ένα λουλούδι
Κυκλάμινο-κυκλάμινο στου βράχου τη σχισμάδα
πού βρήκες χρώματα κι ανθείς πού μίσχο και σαλεύεις
*
Μέσα στο βράχο σύναξα το γαίμα στάλα-στάλα
μαντήλι ρόδινο έπλεξα κι ήλιο μαζεύω τώρα
***
3. Καρτέρεμα
Έτσι με το καρτέρεμα μεγάλωσαν οι νύχτες
που το τραγούδι ρίζωσε και ψήλωσε σαν δέντρο
*
Κι αυτοί μες απ' τα σίδερα κι αυτοί μακριά στα ξένα
κάνουν πικρό να βγάλουν το "αχ" και βγαίνει φύλλο λεύκας
***
4. Λαός
Μικρός λαός και πολεμά δίχως σπαθιά και βόλια
για όλου του κόσμου το ψωμί το φως και το τραγούδι
*
Κάτω απ' τη γλώσσα του κρατεί τους βόγγους και τα ζήτω
κι αν κάνει πως τα τραγουδεί ραγίζουν τα λιθάρια
***
5. Μνημόσυνο
Στη μια γωνιά στέκει ο παππούς στην άλλη δέκα εγγόνια
και στο τραπέζι εννιά κεριά μπηγμένα στο καρβέλι
*
Μάνες τραβάνε τα μαλλιά και τα παιδιά σωπαίνουν
κι απ' το φεγγίτη η Λευτεριά τηρά κι αναστενάζει
***
6. Αυγή
Λιόχαρη Μεγαλόχαρη της άνοιξης αυγούλα
και που 'χει μάτια να σε ιδεί να σε καλωσορίσει
*
Δυο κάρβουνα στο θυμιατό και δυο κουκιά λιβάνι
κι ένας σταυρός από καπνιά στ' ανώφλι της πατρίδας
***
7. Δε φτάνει
Σεμνός και λιγομίλητος εθαύμαζε την πλάση
κι η σπάθα τον κεραύνωσε κι ως λιόντας εβρυχήθη
*
Τώρα δε φτάνει του η φωνή δε φτάνει του η κατάρα
για να λαλήσει το σωστό του πρέπει καριοφίλι
***
8. Πράσινη μέρα
Πράσινη μέρα λιόβολη καλή πλαγιά σπαρμένη
κουδούνια και βελάσματα μυρτιές και παπαρούνες
*
Η κόρη πλέκει τα προικιά κι ο νιος πλέκει καλάθια
και τα τραγιά γιαλό-γιαλό βοσκάνε τ' άσπρο αλάτι
***
9. Συλλείτουργο
Κάτω απ' τις λεύκες συντροφιά πουλιά και καπετάνιοι
συλλείτουργο αρχινήσανε με τον καινούργιο Μάη
*
Τα φύλλα φέγγουνε κεριά στ' αλώνι της πατρίδας
κι ένας αϊτός από ψηλά διαβάζει το Βαγγέλιο
***
10. Το νερό
Του βράχου λιγοστό νερό απ' τη σιωπή αγιασμένο
απ' το καρτέρι του πουλιού τη σκιά της πικροδάφνης
*
Κρυφά το πίνει η κλεφτουριά και το λαιμό σηκώνει
σαν το σπουργίτι και βλογά τη φτωχομάνα Ελλάδα
***
11. Το κυκλάμινο
Μικρό πουλί τριανταφυλλί δεμένο με κλωστίτσα
με τα σγουρά φτεράκια του στον ήλιο πεταρίζει
*
Κι αν το τηράξεις μια φορά θα σου χαμογελάσει
κι αν το τηράξεις δυο και τρεις θ' αρχίσεις το τραγούδι
***
12. Λιγνά κορίτσια
Λιγνά κορίτσια στο γιαλό μαζεύουνε τ' αλάτι
σκυφτά πολύ, πικρά πολύ - το πέλαο δεν το βλέπουν
*
Κ' ένα πανί, λευκό πανί, τους γνέφει στο γαλάζιο
κι απ' το που δεν το αγνάντεψαν μαυρίζει απ' τον καημό του
***
13. Τ' άσπρο ξωκλήσι
Τ' άσπρο ξωκλήσι στην πλαγιά κατάγναντα στον ήλιο
πυροβολεί με το μικρό στενό παράθυρό του
*
Και την καμπάνα του αψηλά στον πλάτανο δεμένη
την εκουρντίζει ολονυχτίς για του Αη Λαού τη σκόλη
***
14. Επιτύμβιο
Το παλικάρι που 'πεσε με ορθή την κεφαλή του
δεν το σκεπάζει η γης ογρή σκουλήκι δεν τ' αγγίζει
*
Φτερό στη ράχη του ο σταυρός κι όλο χυμάει τ' αψήλου
και σμίγει τους τρανούς αϊτούς και τους χρυσούς αγγέλους
***
15. Εδώ το φως
Σε τούτα εδώ τα μάρμαρα κακιά σκουριά δεν πιάνει
μηδέ αλυσίδα στου Ρωμιού και στου αγεριού το πόδι
*
Εδώ το φως εδώ ο γιαλός χρυσές γαλάζιες γλώσσες
στα βράχια ελάφια πελεκάν τα σίδερα μασάνε
***
16. Το χτίσιμο
Το σπίτι αυτό πώς θα χτιστεί τις πόρτες ποιος θα βάλει
που 'ναι τα χέρια λιγοστά κι ασήκωτες οι πέτρες
*
Σώπα τα χέρια στη δουλειά τρανεύουν κι αυγαταίνουν
και μην ξεχνάς ολονυχτίς βοηθάν κι οι αποθαμένοι
***
17. Ο ταμένος
Εδώ σωπαίνουν τα πουλιά σωπαίνουν κι οι καμπάνες
σωπαίνει κι ο πικρός Ρωμιός μαζί με τους νεκρούς του
*
Και άπα στην πέτρα τής σιωπής τα νύχια του ακονίζει
μονάχος κι αβοήθητος της λευτεριάς ταμένος
***
18. Τη ρωμιοσύνη μην την κλαις
Τη ρωμιοσύνη μην την κλαις εκεί που πάει να σκύψει
με το σουγιά στο κόκκαλο με το λουρί στο σβέρκο
*
Να τη πετιέται αποξαρχής κι αντρειεύει και θεριεύει
και καμακώνει το θεριό με το καμάκι του ήλιου.
Γιάννης Ρίτσος, Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας
Collage d'Elytis
